Гісторыя беларускіх левых

У апошняй трэці XIX стагоддзя прамысловасць беларускіх губерняў расла хутчэй, чым палітычныя свабоды. Рабочы клас тут быў у значнай ступені габрэйскім: мяжа аселасці зачыняла габрэям вёску і дзяржаўную службу, і рамесная майстэрня ды фабрыка заставаліся адной з нямногіх адкрытых дарог.

У кастрычніку 1897 года ў Вільні заснаваны Бунд — Усеагульны габрэйскі рабочы саюз у Літве, Польшчы і Расіі. Гэта была першая масавая сацыялістычная партыя імперыі. Праз паўгода, у сакавіку 1898-га, у Мінску прайшоў І з'езд РСДРП: дзевяць чалавек у прыватным доме, з якіх большасць неўзабаве арыштавалі.

Бунд патрабаваў не толькі скарачэння рабочага дня, але і нацыянальна-культурнай аўтаноміі — права вучыцца і судзіцца на сваёй мове. Гэтая звязка сацыяльнага з нацыянальным стала для беларускіх левых узорам на дзесяцігоддзі наперад.

Каля 1902 года ў Пецярбургу і Вільні складваецца Беларуская рэвалюцыйная грамада — неўзабаве Беларуская сацыялістычная грамада, БСГ. Сярод заснавальнікаў — браты Іван і Антон Луцкевічы, Алаіза Пашкевіч (Цётка), Вацлаў Іваноўскі.

Праграма БСГ была аграрна-сацыялістычнай: зямлю — тым, хто яе апрацоўвае, восем гадзін працы, дэмакратычная федэрацыя вольных народаў і аўтаномія Беларусі ў яе складзе. Ад марксістаў грамадаўцаў адрознівала стаўленне да сялянства: не перажытак, а асноўны клас краіны, дзе гарадоў мала.

З 1906 па 1915 год выходзіла «Наша Ніва» — газета, якая фактычна стварыла сучасную беларускую літаратурную мову і чытацкую супольнасць да яе. Партыйная праца і культурная праца тут не падзяляліся: школа на роднай мове была палітычным патрабаваннем гэтак жа, як і зямельная рэформа.

Пасля лютага 1917-га БСГ становіцца галоўнай беларускай палітычнай сілай. У снежні ў Мінску збіраецца Усебеларускі з'езд — каля 1900 дэлегатаў з усіх плыняў. Бальшавіцкія ўлады разганяюць яго праз некалькі дзён.

25 сакавіка 1918 года Рада абвяшчае незалежнасць Беларускай Народнай Рэспублікі. Урад узначальвае Антон Луцкевіч — той самы чалавек, які пятнаццаць гадоў да таго засноўваў сацыялістычную партыю ў падполлі. БНР не атрымала ні арміі, ні прызнання, але ўпершыню сфармулявала Беларусь як суб'ект, а не як край.

У тым жа 1918-м БСГ распадаецца: Беларуская партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў, Беларуская сацыял-дэмакратычная партыя і сацыялісты-федэралісты. Пытанне, якое іх падзяліла, было простым і неразрашальным: ці можна будаваць сацыялізм разам з бальшавікамі, якія толькі што разагналі твой з'езд.

У канцы снежня 1918 года ствараецца Камуністычная партыя (бальшавікоў) Беларусі, і 1 студзеня 1919-га абвяшчаецца БССР. Некалькі месяцаў яна існуе як Літбел — аб'яднаная Літоўска-Беларуская рэспубліка, — потым пачынаецца савецка-польская вайна.

Рыжскі мір 1921 года дзеліць беларускія землі напалам: захад адыходзіць Польшчы, усход застаецца савецкім. Гэты падзел вызначыць усю міжваенную гісторыю беларускіх левых — яны будуць дзейнічаць у дзвюх розных дзяржавах і з двума рознымі лёсамі.

1920-я ў БССР — час беларусізацыі. Мова прыходзіць у школы, суды і газеты, Інбелкульт вырастае ў Акадэмію навук, частка дзеячаў БНР вяртаецца з эміграцыі. На дзесяць гадоў здаецца, што савецкая форма і нацыянальны змест сумяшчальныя.

У міжваеннай Польшчы беларусы заходніх ваяводстваў складалі мільённую меншасць з абмежаваным доступам да школы на роднай мове і да зямлі. У 1923 годзе ўзнікае Камуністычная партыя Заходняй Беларусі — на нелегальным становішчы, як аўтаномная частка польскай кампартыі.

У 1925-м ствараецца легальная Беларуская сялянска-работніцкая грамада на чале з Браніславам Тарашкевічам — філолагам, аўтарам першай беларускай граматыкі. За паўтара года яна збірае, паводле розных ацэнак, ад 100 да 120 тысяч сяброў. Такога масавага беларускага руху не было ні да, ні пасля.

У студзені 1927-га польскія ўлады забараняюць Грамаду, кіраўнікоў судзяць. Тарашкевіча пазней абменьваюць у СССР — дзе ў 1938 годзе расстрэльваюць. У тым жа годзе Камінтэрн распускае КПЗБ і знішчае яе кіраўніцтва. Заходнебеларускіх левых зламалі абедзве дзяржавы, паміж якімі яны апынуліся.

Беларусізацыя абрываецца ў 1930-м сфабрыкаванай справай «Саюза вызвалення Беларусі»: арыштавана каля сотні навукоўцаў, пісьменнікаў, былых дзеячаў БНР. Гісторык Усевалад Ігнатоўскі, старшыня Акадэміі навук, застрэліўся ў 1931-м, не чакаючы прысуду.

У ноч з 29 на 30 кастрычніка 1937 года ў мінскай унутранай турме НКУС расстралялі каля ста прадстаўнікоў беларускай інтэлігенцыі — паэтаў, навукоўцаў, рэдактараў. Пад Мінскам, у Курапатах, ляжаць дзясяткі тысяч забітых у 1937–1941 гадах.

Антона Луцкевіча арыштавалі ў 1939-м, калі СССР заняў Заходнюю Беларусь. Ён памёр у зняволенні ў 1942 годзе — чалавек, які ўзначальваў урад БНР і заснаваў першую беларускую сацыялістычную партыю. Далей на паўстагоддзя словы «сацыялізм» і «партыя» ў Беларусі азначалі не рух, а дзяржаўную ідэалогію, абавязковую для вывучэння.

У 1988 годзе публікацыя пра раскопкі ў Курапатах становіцца пачаткам масавай палітыкі: вакол памяці пра рэпрэсіі ўзнікае Беларускі народны фронт. Пытанне, якое замоўчвалі паўстагоддзя, аказалася мацнейшым за любую праграму.

2 сакавіка 1991 года аднаўляецца Беларуская сацыял-дэмакратычная грамада — свядома тым самым імем, што і партыя Луцкевічаў. Пасля забароны КПБ на яе месцы ўзнікае Партыя камуністаў Беларускай. Левае поле ўпершыню з 1920-х робіцца множным.

25 жніўня 1991 года Беларусь абвяшчае незалежнасць; у снежні ў Белавежскай пушчы падпісваюць пагадненне пра роспуск СССР. Некалькі гадоў краіна жыве з рэальнай партыйнай канкурэнцыяй, свабодным друкам і выбарамі, вынік якіх не вядомы загадзя.

У 1994 годзе Аляксандр Лукашэнка выйграе першыя і апошнія свабодныя прэзідэнцкія выбары. Рэферэндум 1996-га перапісвае Канстытуцыю, распускае парламент і замыкае ўладу на адным чалавеку. У 1999–2000 гадах знікаюць апазіцыйныя палітыкі Юрый Захаранка і Віктар Ганчар, бізнесмен Анатоль Красоўскі і журналіст Дзмітрый Завадскі.

Рэжым будуе фасад «сацыяльнай дзяржавы»: захаваныя савецкія формы, кантроль над прафсаюзамі, дзяржаўная КПБ як дэкарацыя. Сапраўдная левая палітыка выціскаецца ў апазіцыю — з незалежнымі прафсаюзамі, якіх ціснуць, і з сацыял-дэмакратамі, якіх судзяць.

Мікалай Статкевіч, лідар беларускіх сацыял-дэмакратаў, ідзе на прэзідэнцкія выбары 2010 года і атрымлівае шэсць гадоў калоніі за пратэст у ноч выбараў. Гэта і ёсць беларуская версія сацыял-дэмакратыі гэтых дзесяцігоддзяў: не парламенцкая фракцыя, а тэрмін.

Прэзідэнцкія выбары жніўня 2020-га і іх фальсіфікацыя вывелі на вуліцы сотні тысяч людзей — найбольшы пратэст у гісторыі краіны. Адказам сталі дзясяткі тысяч затрыманняў, катаванні ў ізалятарах і крымінальныя справы. Мікалая Статкевіча зноў судзяць — на гэты раз на чатырнаццаць гадоў.

У 2021–2022 гадах ліквідуюць грамадскія арганізацыі. У лютым 2023-га новы закон патрабуе перарэгістрацыі партый — і з усіх зарэгістраванымі застаюцца чатыры, усе лаяльныя ўладзе. Беларуская сацыял-дэмакратычная партыя (Грамада), спадчынніца партыі 1902 года, ліквідавана.

Дзясяткі тысяч беларусаў з'ехалі — у Польшчу, Літву, Грузію. Левыя структуры адбудоўваюцца ў эміграцыі, як яны ўжо адбудоўваліся пасля 1927-га і пасля 1937-га. У 2025 годзе старонкі Маладой Грамады ўнеслі ў рэспубліканскі спіс экстрэмісцкіх матэрыялаў. Гэта той самы вырак, які выносілі нашым папярэднікам сто гадоў таму — і ён азначае, што нас чуюць.